6. THE 'NO - WOMEN' RULE IN ANCIENT OLYMPICS: 'MACHO' MYTH OR REALITY?

It is rather certain that some feminists will be somewhat frustrated by Pausanias' citation seen above. Historical facts or sources how-ever, cannot be ignored or judged as hearsay. Moreover, in contrast to the causes of 'modern' women worldwide, I find the old man's text on the Elean rule, which allowed no lady to enter the sacred Altis, very amusing and worth men-tioning

As a matter of fact, Mt. Typaion is not a huge mountain after all, but just a small hill of about 150 m (490 ft) of rock formations, located near the modern site 'Hagia Eleoussa', northwest of the Krestaina village. Funnily enough, a later gentleman going by the name of Pierre baron de Coubertin was of the same opinion as the ancient Eleans. In a speech he made some 105 years ago, he proposed a strict interdiction to 'modern' women at the revived Olympics when the subject was brought up in 19th century Paris.

Was that 'Elean rule' an appalling example of ancient Greek 'macho' mentality? Not exactly. The cruel ban of women was only applicable to the married ones, as the same old Pausanias states elsewhere that 'virgins were not refused entry', thus making a remarkably cute pun. My guess is that married women were somewhat rejected, and in some way refused entry be-cause they were considered unacceptable in 'sacred' sites, temples or ceremonies at the Altis, where the 'divine' Olympics were held.

In an effort to appease the justifiable anger or 'fighting spirit' of our modern ladies, I add here that although married women were not allowed at Olympia, their 'virgin' colleagues could, and did hold their 'only-women' festival. It was also held at Olympia and was called 'Heraia' , since it was dedicated to goddess Hera, the very jealous wife of Zeus. The 'lady contests' lasted one extra day at the end of each Olympiad, and consisted of only one athlon, the dromos foot race. The dromos was subdivided into three classes for girls of different age groups and was run on a shorter track of the Stadion. The track was shortened by one-sixth (to 160 m), whereas the distance run by men measured 192 m (ca. 600 ft). Winning girls at the Heraia were crowned with olive wreaths, just like their male counterparts at Olympia.

Actually, Pausanias is our sole literary source on the subject of women competing against each other, although there are archaeological finds such as painted vases of women using strigils or buried with strigils to prove women were probably competing against men. But let us return to the account of Pausanias [V.16.2]:

'Every fourth year the Sixteen Women weave a head cover for Hera. These also hold a contest called 'Heraia', which consists of foot races for unmarried [virgin] girls. Not all [virgins] who compete have the same age.The youngest run first, then the next oldest, and finally the oldest girls of all. They run as follows: their hair is let down, a chiton reaches to a little above the knee, and they bare the right shoulder as far as the right breast. The Olympic stadium is re-served for their contest too, but the track is shortened by about one-sixth for the girls. The winners are given crowns of olive leaves and a portion of the bull sacrificed to Hera. They may also dedicate inscribed images of themselves. Those who work under the Sixteen [Women] who hold the contest are, like them, married women. The girl contest is traced back to ancient times; they say that Hippodameia was grateful to Hera for her marriage with Pelops, and so assembled the Sixteen Women and inaugurated the Heraia with them. It is also said that among the winners was Chloris, the daughter of Amphion, and was the only survivor of her family'

In a rare instance of his classical work on the Cretan Politeia Plato went as far as to fervently advocate the sports of running and fencing for girls, naked up until age 13 and modestly atti-red until 18, and (at the oldest) 20. Plato was probably inspired by his admiration for the sup-reme power of Sparta. The one and only ele-ment in his treatise that finds me in disagree-ment, is his conviction that young girls past the age of 13 should wear 'appropriate robes' (sic). I frankly don't see why. Girls or boys can run, fence or ride faster when they are undressed.

I concur, and it seems so did the Spartans. Al-so Peloponnesian and no less proud than the Eleans, Spartan men allowed their girls to take part freely at every 'boy contest'. Building tough and physically fit mothers was the major object-ive of a militant matriarchal society such as Sparta. Giving birth to good soldier-boys was primordial, and Spartan mothers saw to that. Dominant over their war-bound sons, they pro-nounced the following immortal phrase each ti-me they handed the family's shield to their off-springs: 'Either (bring) this or (die on) this'

This extraordinary maternal command must ha-ve been implanted into the mind of every Spa-rtan hero for life. It has certainly haunted more than a few generations of males through the Greek history. Although Herr Dr. Freud coined the term 'Oedipus complex' to describe the re-lationship, it is a rather unsuccessful term, which more or less demeans and insults both men and mothers.

Now, let us return to all those married, religi-ous or virgin ladies at Olympia. One particular married woman was exceptionally authorized to witness the Olympic contests. Bearing the name Chamyne, which literally means 'sitting down' (or seated on the ground), she served as priestess to Demeter, the renowned goddess of fertility and vegetation. Seated on a marble altar dedicated to Demeter, the old lady watch-ed all those boys, men and games across the northern bank of the Stadion. I believe she must have enjoyed every moment of it.

My personal heroine however, is another lady I profoundly respect for her total disrespect for male-imposed rules. The 'blasphemous' lady, known to have gained entry to the Games by fraud, went by the names of Kallipateira [best-fathered] or Pherenike [victory-bringer]. The confusion on her true name was unintentional- ly caused by Pausanias, as he visited Olympia several centuries later and based his text on Elean 'hearsay'. I prefer to use Pherenike in respect of his phrase referring to her unparal- leled exploit in sufficient detail [Eliaka V.6.7]:

Pherenike [victory bringer] must have been an 'alpha-female' with a lot of character. Married to a noble Rhodian, she was daughter of Diago-ras king of Rhodos and renowned boxer who won at the 79th Olympiad (BC 464) and sister to no less than three Olympic victors (Acusi-laos, Dorieus, Damagetus). She had lost her husband at a young age. Naturally, she took over her sons' training, but did not stop at that. At the 94th Olympiad (404), Pherenike artfully disguised as man-trainer brought her son Pei-sirodos to Elis and entered the forbidden Altis to watch him compete at the pygme paidon [boy's boxing]. Her son won of course, as did his cousin Eukles, in the men's boxing contest. Alas, in her excitement hearing the name of Peisirodos announced as victor by the heralds, Pherenike lost her cool and forgot her disguise for a moment. She leaped over the barrier of the Palaistra [ring], which served as a trainers' enclosure, to smother her son with kisses. In doing so her male disguise, a long chiton, was torn apart accidentally, exposing her femininity to the public and, what is worse, to the eyes of the Hellanodikai judges of the contest.

The wise Elean judges known for their fairness and good taste pardoned the well intentioned mother after some discussions, in deference to her father's memory. Having worked so hard to turn her son into an Olympic victor, the heroic widow was also recognized for having no less than five more victors in her family.Laymen and judges alike, either strict or lenient, respected a brave lady in ancient Greece. They still do.

The witty decision of the judges to let the young widow go unpunished was sensible. Just as wi-se and sensible was their next decision taken as soon as they convened again. A new rule was enacted requiring trainers, just like athle-tes, to disrobe upon entering the Altis at future Olympiads The only exception to that rule were the trainers and athletes competing at the 'hip-pika', i.e., the equestrian contests, at which everyone was required to be dressed.

Though forbidden to train or compete at Olym- pia, some women managed to bypass or bend the 'men-only' rule and win olive wreaths just the same. Women have always been smarter than what men thought. How did the rule bend-ing happen, and at which Olympiad? More than six years of research in dust-filled libraries were necessary to find answers to these questions.

Some five centuries after Kyniska's exploits Plutarch claimed that it was her brother Age-silaos who prompted Kyniska to enter the teth-rippon contest at the Olympic hippodrome. His unique argument was that '…victory is not the result of virtue, but (only) of richness and expenses' [Agesilaos 20.1] In other words, Agesilaos wanted to prove to his sister that victory at the horse games largely depends on the horse's value and the fortune of the owner, but not the skills of the rider or driver. However, Pausanias opposed this theory and felt that Ky-niska made her move driven by the ambition of 'winning over men'. I tend to agree with Pausa-nias, but I would change his phrase to 'winning over Athenian men'. One shouldn't forget it was Kyniska's father who had started the thirty-year Peloponnesian war of Sparta against Athens.

Regardless of her personal feelings, Kyniska did achieve her goals, as has every ambitious woman in the history of mankind. In fact, the Spartan princess won not just one, but two back-to-back Tethrippon victories within a time span of four years, becoming a stephanites [wreath bearer] at the 96th and 97th Olympiads of 396 and 392. Celebrating her horse team's triumphs, Kyniska built no less than two bronze statues at Olympia not far from the statue of Theagenes of Thasos. The inscription chiseled by Apelleas on the base of the larger memorial and saved meticulously by Pausanias, was found almost intact after twenty-four centuries. The tetrastichon [four-line] epigraph is a true hymn to fast horses and brave women [VI.1.7].
'Spartan [kings were my] fathers and brothers/ and with chariot and storming horses, Kyniska/ wins and places this effigy, and [proclaims that/ of all women of Greece only I bore the wreath'/

I truly believe Kyniska deserves this pompous inscription composed with remarkable lack of modesty. The Spartan girl was the first female in Greek history to discover flaws in man-made rules and ridicule them. She proved to ancient and modern men alike that it is the horses that make the difference between victory and defeat and not 'manhood'. Moreover, she proved to be brave enough to antagonize men in the hardest equestrian contest and come out as a winner. Above all, Kyniska set a unique example of fe-male dominance in its best form, sports.

Less than one century later, a third young lady, Belistiche of 'thalassia Macedon' repeated the Spartan girls' exploits by winning the polikon tethrippon [four-colt chariot] at the 128th Olym-piad (268). My Macedonian compadre went ahead to win one more crown, back to back, just as her Spartan predecessor had done in 408 at the polike synoris [two-colt chariot]. Belistiche who seemingly came from a seaport polis of the north [thalassa = sea], topped the record set by Kyniska since colts are harder to race than horses due to their young age. Beli-stiche was the girlfriend of Ptolemy Philadel-phos. She was also the subject of dispute. Hi-storians present her either as a Mycenaean descendant [Athen. 13.596a], or as a barbarian slave [Plut. Mor. 753]! It seems that some anti-Macedonians looked down on Ptolemy so they preferred to consider her victory as a Ptolemaic 'show-off' or 'trophy wife' rather than accept the enormous impetus behind her hippic career. Trophy wife or slave, however, the girl who 'came in from the cold' has left her own mark in the Greek history of hippika and feminism. In doing so, she justified the etymology of her name, which derives from the Latin bellum and stix, meaning war and order, respectively.

As if the feminine exploits at the hippika of Olympia were not enough, the wife and three daughters of Polycrates of Argos (governor of the Ptolemaic Cyprus) were listed as victors at the Panathenaia, from 190 to 178 BC. They filled their father with pride, and humiliated the macho mentality of the Athenians who, along with Plato, preferred their women to be 'quiet and invisible'. The girls of Polycrates proved that women other than invisible, can also be invincible.

Once started, Greek women could not be stop- ped by macho rules. The next ladies to prove men wrong were two more natives of Pelopon-nese, Timareta and Theodota, both from Elis, the heart of the 'no-women' law. At the 174th Olympiad (84 BC), the horses of Timareta's synoris finished ahead of those owned by her male opponents, and Theodota's polikon tethr-rippon won one more wreath for a lady owner.

Last but not least, right in the middle of the Ro-man controlled 233rd Olympiad (153 AD), a lady-citizen of Elis by the name of Kasia M[nasithea] took her four-colt tethrippon to the
nearby Olympic hippodrome, and won one mo-re wreath, becoming the sixth and last woman to humiliate her male contestants who had in-vented the 'no women' principle.

Consequently, the infamous no-women or 'men only' rules of the ancient Eleans could be dis-carded as pure myth or hearsay. Several Greek women, coming from regions as distant as Ma-cedonia, Caesarea, Cyprus or Peloponnese saw to that and won wreaths against men. Following a tradition set by the amazons[Fig6.2] northern and southern girls alike, with bravery and smart thinking, proved to the 'exclusively' male sports world that women can outrun, out- ride and outsmart any male, including the man- liest rider, chariot driver or runner.

Nonetheless, traces of macho mentality did persist in the long Olympic history to pester the revived modern Olympics. The machismo exhi-bited by Pierre de Coubertin at the moment he announced that women should be excluded from the Olympics was shared by every male member of the Commission in 19th-century France. The baron long opposed women ath-letics. 'At the Olympic Games', he said, 'their primary role should, as in the ancient tourna-ments [sic], be to crown the (men) victors with laurels'. Women did not contest track and field events until the Amsterdam Games of 1928, only after the baron's retirement. In fact, that female race of 800 m ended with a world re-cord and several women sprawled on the track. The sight so upset 'traditionalists' that the IOC voted to drop women's track and field from the 1932 games, and only relented in the face of threats of a boycott of men's events. But long races were abandoned, not to return until 1960 in Rome. Even then, a French sportscaster called his compatriots to '…take account of the natural suppleness and fragility of the feminine body and respect the role of the future 'maman' so that sports do not suppress or damage this role' [sic].

In reality, the ancient Eleans seem to have be-en more polite than 'modern' Europeans. Six-teen women were selected from the eight 'phy-lai '[clans] of Elis to organize the 'women-only' festivals and were given the task to weave an exquisite 'peplon' dedicated to Hera, patron of the Games. In their subtle way, one wonders, did Elean men wish to hint to their wives and daughters that their job was to stay home?
I suppose we shall never know…

This bronze figurine is thought to be Laconian, made in Sparta (or Taras in southern Italy). The young girl's appearance corresponds to the description of Pausanias ['...they bare the right shoulder as far as the right breast'] made some seven centuries later. The girl is running to the right, looking over her shoulder as she goes. She wears a short tunic, which leaves her right breast bare, and is bare- footed. As her long hair streams down over her shoulders held by a diadem, she is using her left hand to hold the tunic on her powerful legs. Spartan girls were famous for exercising with boys, and made history by winning most of the Heraian Games at Olympia.
[Fig. 135, page 243, 'MIND AND BODY']

Fig 6.2 Attic red-figured hydria. Clay, ht: 50 cm. Provenance: Vulci, Etruscan tomb of the Ania family (1828), formerly in the Canino collection. The Pezzino group, ca. 500 BC. Staatliche Antikensammlungen, Munich, 2420.

The painting on the shoulder of the vase shows four Amazons yoking horses to a tethrippon [a four-horse chariot or quadriga]. The zygioi [yoke horses] are already harnessed, and one of the Amazons is holding them still as another holds the chariot. The seiraphoroi[trace horses] are being led into position from right and left. All horses have reins and mouthpieces. Three of the Amazons are clad in short chitons and the fourth wears a Skythian costume with a pair of trousers and a tall Skythian hat.
[Fig. 199, page 312, 'MIND AND BODY'.

Fig 6.3 Attic black-figured epinetron (tool used for carding wool), early 6th century BC. Louvre Museum, Paris.

The scenes depicted on the two sides of this rare artifact are amazons in battle (top) and five Greek women preparing wool for weaving (bottom). The bell-shaped epimetron had one of its sides cut away allowing women to fasten its hollow side over their lower thighs and rub the wool over scales incised on the upper sur-face so as to separate the fibers. The 'classy' Greek ladies on the bottom scene are working wool chatting happily, in contrast to the trio of grim-faced, muscular female warriors depicted on the top scene. These very different portraits of womanhood represent remarkably the status of women in classical Greece, as well as the antithesis between the 'feminine ideal' and the horror that would be unleashed if the natural social order were disturbed. Finally, it explains the Elean 'No Women' rule better than any.
[Warrior Women, 5. 113]

'ΚΑΤΑ ΔΕ ΤΗΝ ΕΣ ΟΛΥΜΠΙΑΝ ΟΔΟΝ...ΕΣΤΙΝ ΟΡΟΣ...ΠΕΤΡΑΙΣ ΥΨΗΛΑΙΣ ΑΠΟΤΟΜΟΝ. ΚΑΤΑ ΤΟΥΤΟΥ ΤΑΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΗΛΕΙΟΙΣ ΩΘΕΙΝ ΝΟΜΟΣ ΗΝ ΦΩΡΑΘΩΣΙΝ ΕΣ ΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΕΛΘΟΥΣΑΙ ΤΟΝ ΟΛΥΜΠΙΚΟΝ...ΕΝ ΤΑΙΣ ΑΠΕΙΡΗΜΕΝΑΙΣ ΣΦΙΣΙΝ ΗΜΕΡΑΙΣ ΔΙΑΒΑΣΑΙ ΤΟΝ ΠΟΤΑΜΟΝ'
Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις V.6.7

6.Ο ΚΑΝΟΝΑΣ 'ΟΧΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ' ΣΤA ΑΡΧΑΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑ: ΜΥΘΟΣ ή ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ?

Είναι μάλλον βέβαιο πως κάποιες φεμινίστριες θα ενοχληθούν λίγο με την παραπάνω φράση του Παυσανία. Ομως τα ιστορικά δεδομένα και πηγές δεν μπορούν ν' αγνούνται ή να κρίνον- ται σαν φήμες. Ακόμα, σε αντίθεση με τις 'μον-τέρνες' γυναίκες παγκοσμίως, βρίσκω το κείμε-νο του γερο-Παυσανία για το νόμο των Ηλείων που δεν ήθελε τις κυρίες να μπαίνουν στην ιερή Αλτι πολύ διασκεδαστικό, ή τουλάχιστον άξιο-μνημόνευτο.

Για την ακρίβεια το Τυπαίον δεν είναι στο κάτω-κάτω κανένα...ψηλό βουνό αλλά μικρός βρα-χώδης λόφος ύψους κάπου 150 μέτρων, κοντά στην Αγία Ελεούσα, ΒΔ του χωριού Κρέσταινα. Αρκετά διασκεδαστικό εξ άλλου είναι πως o 'ευ-γενής' βαρώνος Πιέρ ντε Κουμπερτέν είχε αρ-γότερα ακριβώς την ίδια γνώμη με τους αρ-χαίους Ηλείους. Σε λόγο που εκφώνησε εδώ και 105 χρόνια πρότεινε την αυστηρή απαγό-ρευση συμμετοχής γυναικών στις αναβιωμένες Ολυμπιάδες όταν το θέμα είχε έλθει προς συζή-τηση στο Παρίσι του 19ου αιώνα.

Ηταν ο 'νόμος των Ηλείων' ένα κατάπτυστο παράδειγμα αρχαιοελληνικής νοοτροπίας 'μα-τσίσμο'? Οχι ακριβώς. Ως φαίνεται, ο σκληρός αποκλεισμός των θηλυκών αφορούσε μόνο στις έγγγαμες, αφού ο ίδιος ο Παυσανίας δηλώ-νει αλλού πως 'στις παρθένες δεν απαγορεύ-νταν η...είσοδος', κάνοντας έτσι ένα χαριτωμέ-νο λογοπαίγνιο. Μαντεύω πως μάλλον υπήρχε κάποιο μίσος στις έγγαμες,που θεωρούνταν α-παράδεκτες στους ιερούς τόπους και ναούς όπου τελούνταν οι 'θεϊκοί' Ολυμπικοί αγώνες.

Σε μια προσπάθεια κατευνασμού της δίκαιης οργής ή του 'πολεμικού μένους' των μοντέρνων κυριών, προσθέτω πως μολονότι οι έγγαμες δεν εισέρχονταν στην Ολυμπία, οι 'παρθένες' ομόφυλες τους είχαν δικαίωμα να διεξάγουν τους δικούς τους 'αγώνες μόνο για γυναίκες'. Στην Ολυμπία, με τ' όνομα Ηραία μια και ήταν αφιερωμένοι στη ζηλιάρα σύζυγο του Δία, οι γυναικείοι αγώνες διαρκούσαν μία έξτρα ημέρα στο τέλος κάθε Ολυμπιάδος και περιείχαν μόνο ένα άθλημα, το δρόμο. Αυτός γίνονταν σε τρείς κατηγορίες κοριτσιών διαφόρων ηλικιών και σε μικρότερη διαδρομή του σταδίου κατά 1/6 (160 μ.) αντί αυτής των ανδρών που ήταν 192 μ. Οι
νικήτριες των Ηραίων κέρδιζαν στεφάνι ελιάς, όπως ακριβώς και οι άρρενες συνάδελφοι τους στα Ολύμπια.

Οντως ο Παυσανίας μας άφησε τη μόνη ιστο-ρική μαρτυρία στο θέμα γυναικών που αγωνί-ζονταν μεταξύ τους, αν και υπάρχουν αρχαιο-λογικά ευρήματα (λ.χ εικόνες αγγείων με γυναί-κες που κρατούν στλεγγίδες ή είναι θαμένες με στλεγγίδες) που δείχνουν πως οι γυναίκες ίσως συναγωνίζονταν τους άνδρες. Ας γυρίσουμε ό-μως στη μαρτυρία του συγγραφέα [V.16.2]

'ΔΙΑ ΠΕΜΠΤΟΥ ΔΕ ΥΦΑΙΝΟΥΣΙΝ ΕΤΟΥΣ ΤΗΙ ΗΡΑΙ ΠΕΠΛΟΝ ΑΙ ΕΚΚΑΙΔΕΚΑ ΓΥΝΑΙΚΕΣ. ΑΙ ΔΕ ΑΥΤΑΙ ΤΙΘΕΑΣΙ ΚΑΙ ΑΓΩΝΑ ΗΡΑΙΑ. Ο ΔΕ ΑΓΩΝ ΕΣΤΙΝ ΑΜΙΛΛΑ ΔΡΟΜΟΥ ΠΑΡΘΕΝΟΙΣ. ΟΥΤΙ ΠΟΥ ΠΑΣΑΙ ΗΛΙΚΙΑΣ ΤΗΣ ΑΥΤΗΣ, ΑΛΛΑ ΠΡΩΤΑΙ ΜΕΝ ΑΙ ΝΕΩ- ΤΑΤΑΙ,ΜΕΤΑ ΤΑΥΤΑΣ ΔΕ ΑΙ ΤΗΙ ΗΛΙΚΙΑΙ ΔΕΥΤΕΡΑΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΙ ΔΕ ΘΕΟΥΣΙΝ ΟΣΑΙ ΠΡΕΣΒΥΤΑΤΑΙ ΤΩΝ ΠΑΡΘΕΝΩΝ ΕΙΣΙ. ΘΕΟΥΣΙ ΔΕ ΟΥΤΩ. ΚΑΘΕΙ- ΤΑΙ ΣΦΙΣΙΝ Η ΚΟΜΗ, ΧΙΤΩΝ ΟΛΙΓΟΝ ΥΠΕΡ ΓΟΝΑ- ΤΟΣ ΚΑΘΗΚΕΙ, ΤΟΝ ΩΜΟΝ ΑΧΡΙ ΤΟΥ ΣΤΗΘΟΥΣ ΦΑΙΝΟΥΣΙ ΤΟΝ ΔΕΞΙΟΝ. ΑΠΟΔΕΔΕΓΜΕΝΟΝ ΜΕΝ ΔΗ ΕΣ ΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΕΣΤΙ ΚΑΙ ΤΑΥΤΑΙΣ ΤΟ ΟΛΥΜ- ΠΙΚΟΝ ΣΤΑΔΙΟΝ, ΑΦΑΙΡΟΥΣΙ ΔΕ ΑΥΤΑΙΣ ΕΣ ΤΟΝ ΔΡΟΜΟΝ ΤΟΥ ΣΤΑΔΙΟΥ ΤΟ ΕΚΤΟΝ ΜΑΛΙΣΤΑ. ΤΑΙΣ ΔΕ ΝΙΚΩΣΑΙΣ ΕΛΑΙΑΣ ΤΕ ΔΙΔΟΑΣΙ ΣΤΕΦΑ-ΝΟΥΣ,ΚΑΙ ΒΟΟΣ ΜΟΙΡΑΝ ΤΕΘΥΜΕΝΗΣ ΤΗΙ ΗΡΑΙ ΚΑΙ ΔΗ ΑΝΑΘΕΙΝΑΙ ΣΦΙΣΙΝ ΕΣΤΙ ΓΡΑΨΑΜΕΝΑΙΣ ΕΙΚΟΝΑΣ. ΕΙΣΙ ΔΕ ΚΑΙ ΔΙΑΚΟΝΟΥΜΕΝΑΙ ΤΑΙΣ ΕΚ- ΚΑΙΔΕΚΑ ΚΑΤΑ ΤΑΥΤΑ ΤΑΙΣ ΑΓΩΝΟΘΕΤΟΥΣΑΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ. ΕΠΑΝΑΓΟΥΣΙΝ ΔΕ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΑΡΘΕ- ΝΩΝ ΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΕΣ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ, ΙΠΠΟΔΑΜΕΙΑΝ ΤΗΙ ΗΡΑΙ ΤΩΝ ΓΑΜΩΝ ΤΩΝ ΠΕΛΟΠΟΣ ΕΚΤΙΝΟΥ-ΣΑΝ ΧΑΡΙΝ, ΤΑΣ ΤΕ ΕΚΚΑΙΔΕΚΑ ΑΘΡΟΙΣΑΙ ΓΥΝΑΙ-ΚΑΣ ΛΕΓΟΝΤΕΣ, ΚΑΙ ΣΥΝ ΑΥΤΑΙΣ ΔΙΑΘΕΙΝΑΙ ΠΡΩΤΗΝ ΤΑ ΗΡΑΙΑ. ΜΝΗΜΟΝΕΥΟΥΣΙ ΔΕ ΚΑΙ ΟΤΙ ΧΛΩΡΙΣ ΝΙΚΗΣΕΙΕΝ ΑΜΦΙΟΝΟΣ ΘΥΓΑΤΗΡ ΜΟΝΗ ΛΗΦΘΕΙΣΑ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ. ΣΥΝ ΔΕ ΑΥΤΗΙ ΚΑΙ ΕΝΑ ΠΕΡΙΓΕΝΕΣΘΑΙ ΦΑΣΙ ΤΩΝ ΑΡΡΕΝΩΝ.'

Σε μια σπάνια στιγμή της κλασσικής μελέτης του Κρητική Πολιτεία ο ίδιος ο Πλάτων υπε-ρέβαλε εαυτόν υποστηρίζοντας θερμά το στά- διο, δίαυλο και ξιφασκία για τις νέες, γυμνές ως τα 13 και 'σωστά' ντυμένες ως τα 18 ή το πολύ ως 20. Ο Πλάτων μάλλον εμπνεύστηκε απο το θαυμασμό προς την ανώτερη ισχύ της Σπάρ-της. Το μόνο στοιχείο της μελέτης του με το οποίο διαφωνώ, είναι η πεποίθηση πως οι νεαρές κόρες κάτω των δεκατριών έπρεπε να φορούν 'σωστό' (μακρύ) χιτώνα. Ειλικρινά δεν βλέπω γιατί, αφού κορίτσια και αγόρια τρέχουν γρηγορώτερα όταν είναι γυμνά.

Συμφωνώ-και φαίνεται πως το ίδιο έκαναν κι οι Σπαρτιάτες. Πελοποννήσιοι κι' όχι λιγώτερο περήφανοι απο τους Ηλείους, επέτρεπαν στα κορίτσια τους να συμμετέχουν σ' όλα τα αγωνί-
σματα γι' αγόρια. Η ύπαρξη εύρωστων και ΄σκληρών' μητέρων ήταν η κύρια επιδίωξη μιας πολεμικής, μητριαρχικής κοινωνίας σαν τη Λα- κωνική. Η γέννηση καλών παιδιών-οπλιτών εί-χε πρωταρχική σημασία, κι' ο ρόλος ανήκε στις Σπαρτιάτισες.Δεσποτικές πάνω στ' αγόρια τους καθώς τάδιναν την ασπίδα του πολέμου, πρό-φεραν την αθάνατη ρήση 'ή ταν ή επι τάς'.

Η ασύλληπτη αυτή μητρική προσταγή πρέπει να έμενε στο μυαλό κάθε Σπαρτιάτη ήρωα εφ' όρου ζωής. Ασφαλώς, παίδεψε ουκ ολίγες γενι-ές αρρένων στην ιστορία μας. Αν κι' ο Δρ. Φρό-υντ της κόλλησε τον όρο Όιδιπόδειο σύμπλεγ-μα', είναι μάλλον ανεπιτυχής αφού μειώνει και προσβάλλει και τους άνδρες και τις μητέρες.

Ας γυρίσουμε όμως σ' όλες εκείνες τις έγγαμες, αμφιβόλου ηθικής, θεούσες ή παρθένες της Ο-λυμπίας. Μιά συγκεκριμένη έγγαμη είχε κατ' εξαίρεση το δικαίωμα να παρακολoυθεί τα Ο-λυμπικά αγωνίσματα. Ονόματι Χαμύνη (καθι-στή στο χώμα) ήταν ιέρεια της Δήμητρας, θεάς της γονιμότητας και της βλάστησης. Καθήμενη πάνω σε μαρμάρινο βωμό, η κυρία Χαμύνη τά έβλεπε όλα, εφήβους, άνδρες και αγώνες, απ' τη βόρεια μεριά του Σταδίου. Είμαι σχεδόν σί-γουρος πως απολάμβανε την κάθε στιγμή.

Η διαλεχτή μου ηρωίδα πάντως είναι μια άλλη κυρία, χήρα, για την οποία τρέφω θαυμασμό εξ αιτίας της πλήρους ανυπακοής της σε κάθε νό-μο που είχαν επιβάλει άνδρες. Η 'βλάσφημη', που έγινε διάσημη γιατί μπήκε στην Ολυμπία με απάτη, ονομάζονταν Καλλιπάτειρα ή ίσως Φερενίκη. Η σύγχιση περί το όνομα οφείλεται στο γερο-Παυσανία που 'τα μπέρδεψε' αναίτια, γιατί επισκέφθηκε την Ολυμπία αιώνες ύστερα και βάσισε τα κείμενα του σε φήμες των Ηλείων Προσωπικά προτιμώ το δεύτερο, σεβόμενος το πιο κάτω εδάφιο που μαρτυρεί με λεπτομέρεια το ανεπανάληπτο κατόρθωμα της Φερενίκης [Παυσανίας, Ηλειακά 5.6.7]:

Η Φερενίκη σίγουρα ήταν 'άλφα θηλυκό' με μπόλικο χαρακτήρα. Σύζυγος Ροδίου ευγενούς, κόρη του Διαγόρα, βασιλιά και διάσημου πυγ-μάχου-νικητή των 79ωνΟλύμπιων (464), αδελφή τριών Ολυμπιονικών (Ακουσίλαος, Δαμάγητος, Δωριεύς), η Φερενίκη έχασε τον άνδρα της σε νεαρή ηλικία. Φυσικά ανέλαβε η ίδια να προπο-νεί το γιό της, αλλ' αυτό δεν της ήταν αρκετό. Στην 94η Ολυμπιάδα (404 π.Χ) μεταμφιέστηκε έντεχνα σε άντρα παιδοτρίβη, έφερε το γιό της στην Ολυμπία και μπήκε στην ιερή Αλτι για να τον καμαρώσει στην πυγμή παίδων όπου λάμ-βανε μέρος. Το παιδί κέρδισε βέβαια, όπως είχε κάνει μόλις πριν κι' ο ξάδελφος του Ευκλής στην πυγμή ανδρών. Δυστυχώς, στην έκρηξη χαράς μόλις άκουσε το γιό της ν' αναγγέλεται στεφανίτης απ' τους κήρυκες, ο...'Φερένικος' τα έχασε. Ξεχνώντας προς στιγμή τη μεταμφίεση, πήδησε τη μπαριέρα της παλαίστρας όπου ήταν οι προπονητές για να λούσει το γιό της με φιλιά. Μόνο που καθώς πήδαγε, ο μακρύς χι-τώνας της μεταμφίεσης σκίστηκε προς κακή της τύχη, εκθέτοντας τη θηλυκότητα της στα μάτια του κοινού και, το χειρότερο, στα μάτια των Ελ-λανοδικών.

Οι σοφοί δικαστές των Ελλήνων, γνωστοί για τη δίκαιη κρίση και ίσως για το γούστο τους, συγχώρησαν την αφοσιωμένη μητέρα ύστερα απο διαβουλεύσεις, σεβόμενοι τη φήμη του πα-τέρα της. Εχοντας δουλέψει σκληρά για να φτά-σει το παιδί της στην Ολυμπία, η ηρωική χήρα προκαλούσε σεβασμό και για το ότι είχε άλλους πέντε Ολυμπιονίκες στη φαμίλια της. Δικαστές και κοινοί θνητοί, αυστηροί ή επιεικείς, πάντα σέβονταν τις γενναίες γυναίκες στην αρχαία Ελ-λάδα. Το ίδιο τις σέβονται και σήμερα.

Η έξυπνη απόφαση των κριτών ν' αφήσουν τη νεαρή χήρα ατιμώρητη ήταν και λογική. Τό ίδιο σοφή και λογική ήταν κι' η επόμενη, που πάρ-θηκε μόλις συνεδρίασαν εκ νέου. Ψήφισαν άλ-λο κανόνα που ήθελε προπονητές και αθλητές να είναι γυμνοί κατά την είσοδο στην Αλτι στις προσεχείς Ολυμπιάδες. Μόνη εξαίρεση αυτου του κανόνα ήταν οι αθλητές και προπονητές των ιππικών, στα οποία όλοι οι εμπλεκόμενοι έπρεπε να είναι ντυμένοι.

Παρά την απαγόρευση προπόνησης ή συμμε- τοχής στα Ολύμπια, μερικές γυναίκες κατάφε- ραν να κάμψουν τον αυστηρό κανόνα 'μόνο για άνδρες' και να κερδίσουν κότινους. Οι γυναίκες υπήρξαν πάντα πιο έξυπνες απ' ό,τι νόμιζαν οι άνδρες. Πώς συνέβη τέτοιο πράγμα και σε ποιά Ολυμπιάδα? Χρειάστηκαν πάνω απο έξι χρόνια έρευνας σε σκονισμένες βιβλιοθήκες για την α- πάντηση σ' αυτά τα ερωτήματα.

Η εξαίρεση του κανόνα συνέβη, φυσικά, στα Ιππικά. Ο νόμος 'όχι γυναίκες' όντως τις απα-γόρευε να μπουν στην Αλτι, αλλά δεν υπήρχε κανόνας που ν' απαγορεύει όποια γυναίκα, ά-γαμη ή εγγαμη, νέα ή ενήλικη, να τρέχει τ' άλο-γα της στις ιπποδρομίες ή αρματοδρομίες. Απ' όσα ξέρουμε έξι έξυπνες γυναίκες ανακάλυψαν την..τρύπα του νόμου και μπήκαν θριαμβευτικά στην Αλτι. Η πρώτη και πιο διάσημη δεν ήταν άλλη απο την Κυνίσκα [σκυλίτσα!], κόρη κι' αδελφή δυο βασιλέων της Σπάρτης, του Αρχι-δάμα και του Αγησίλαου.

Κάπου πέντε αιώνες μετά το κατόρθωμα της Κυνίσκας, ο Πλούταρχος έγραφε πως ο αδελ-φός της Αγησίλαος ήταν αυτός που την ώθησε να συμμετάσχει στο τέθριππον της Ολυμπίας, με το πειστικώτατο επιχείρημα 'ΟΥΔΕΜΙΑΣ ΕΣ-ΤΙΝ ΑΡΕΤΗΣ ΑΛΛΑ ΠΛΟΥΤΟΥ ΚΑΙ ΔΑΠΑΝΗΣ Η ΝΙΚΗ' [Αγησ. 20.1]. Μ' άλλα λόγια, ο Αγησίλαος ήθελε ν' αποδείξει στην αδελφή του πως η νίκη στα Ιππικά δεν εξαρτάται απ' τη δεξιότητα ιπ-πέων και ηνίοχων, αλλά κυρίως απο την αξία των ίππων και τον πλούτο του ιδιοκτήτη. Δια-φωνών μ' αυτή τη θεωρία ο Παυσανίας είχε τη γνώμη πως το κίνητρο της Κυνίσκας ήταν η φι-λοδοξία 'να κερδίσει τους άνδρες'. Τείνω να συμφωνήσω μαζί του, αλλά μετατρέποντας τη φράση: 'να κερδίσει τους Αθηναίους άνδρες'. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο πατέρας της ή-ταν εκενος που άρχισε τον 30ετή Πελοπον-νησιακό πόλεμο.

Ασχετα με προσωπικά αισθήματα η Κυνίσκα πέτυχε το σκοπό της, όπως κάθε φιλόδοξη γυ-ναίκα στην ανθρώπινη ιστορία. Μάλιστα η νεα-ρή Σπαρτιάτισσα στεφανώθηκε όχι μιά, αλλά δυο φορές για τις νίκες των αρμάτων της μέσα σε τέσσερα χρόνια, δηλ. στην 96η και 97η Ο-λυμπιάδα (396 και 392). Γιορτάζοντας το θρί-αμβο των ίππων της η Κυνίσκα έστησε δύο χάλκινα μνημεία στην Ολυμπία, κοντά στο ά-γαλμα του Θάσιου Θεαγένη. Η επιγραφή του Απελλέα στη βάση του πιό μεγάλου μνημείου (με 4 χάλικνα άλογα σχεδόν φυσικού μεγέθους) που σώθηκε απ' το μεθοδικό Παυσανία βρέθη-κε 24 αιώνες αργότερα. Το τετράστιχο αποτελεί ύμνο στα γρήγορα άτια και τις γενναίες γυναί-κες [V.12.5-άγαλμα, VI.1.7-επιγραφή]: 'ΣΠΑΡ-ΤΑΣ ΜΕΝ [ΒΑΣΙΛΗΕΣ ΕΜΟΙ] ΠΑΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΑΔΕΛ-ΦΟΙ / ΑΡΜΑΤΙ Δ'ΩΚΥΠΟΔΩΝ ΙΠΠΩΝ ΝΙΚΩΣΑ ΚΥ-ΝΙΣΚΑ/ΕΙΚΟΝΑ ΤΑΝ Δ'ΕΣΤΑΣΑ. ΜΟΝ[ΑΝ] ΔΕ ΦΑΜΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ/ΕΛΛΑΔΟΣ ΕΚ ΠΑΣΑΣ ΤΟ[Ν] ΔΕ ΛΑΒΕΙΝ ΣΤΕΦΑΝΟΝ'/' [δες και Ξενοφ. Αγησίλαος 9.6]

Πιστεύω ειλικρινά πως η Κυνίσκα αξίζει αυτή την πομπώδη επιγραφή με περισσή έλλειψη μετριοφροσύνης.Το κορίτσι της Σπάρτης ήταν πρώτο στην ιστορία μας που ανακάλυψε 'κενά' σε ανδρικούς κανόνες που γελοιοποίησε. Ετσι, απέδειξε στους τότε--και τωρινούς-άνδρες οτι τα άλογα κάνουν τη διαφορά μεταξύ νίκης και ήττας και όχι η 'ανδροπρέπεια'. Εδειξε ακόμα πως ήταν αρκετά γενναία ν' ανταγωνισθεί τ' αρ-σενικά στον πιο σκληρό ιππικό αγώνα και να βγεί νικήτρια. Πάνω απ' όλα, η Κυνίσκα έγινε ένα μοναδικό παράδειγμα θηλυκής υπεροχής στην καλύτερη της μορφή, τον αθλητισμό.

Χρειάσθηκε λιγώτερο απο ένα αιώνα σε μια τρί-τη νέα, τη Βελιστίχη 'θαλασσίας' Μακεδόνος για να επαναλάβει τις επιτυχίες των κοριτσιών της Σπάρτης κερδίζοντας στο πωλικόν τέθριπ-πον (άρμα με 4 πουλάρια) των 128ωνΟλύμπιων του 268 π.Χ. Η...πατριώτισσα μου συνέχισε α-κάθεκτη κεδίζοντας άλλο ένα κότινο το 264 πΧ, όπως είχε κάνει πιο πριν η Κυνίσκα, με την πω-λική συνωρίδα της (άρμα με 2 πουλάρια). Η Βε-λιστίχη που φαίνεται ήταν απο κάποια παραλι-ακή Μακεδονική πόλη έσπασε το ρεκόρ της Κυνίσκας αφού τα πουλάρια είναι πολύ πιο δύ-σκολα στις κούρσες λόγω ηλικίας.Η νεαρή ήταν σύντροφος του Πτολεμαίου Φιλαδελφέως. Ακό- μα, έγινε θέμα διαφωνίας μεταξύ ιστορικών που την εμφάνιζαν απο 'Μυκηναία' [Αθην. 13.596] μέχρι βάρβαρη σκλάβα [Πλούτ. Ηθ. 753]! Φαί- νεται πως κάποιοι αντι-Μακεδόνες που υποτι- μούσαν τον Πτολεμαίο προτιμούσαν να θεω- ρούν τη νίκη της σαν επίδειξη ισχύος του επι- γόνου παρά να δεχτούν τις τεράστιες συνέπειες της ιππικής της τέχνης. Πάντως, είτε ήταν 'αν-τικείμενο επίδειξης' είτε σκλάβα, εκείνο το κο-ρίτσι που 'ήρθε απ' το κρύο' έβαλε τη δική του σφραγίδα στην αθλητική και φεμινιστική μας ιστορία και δικαίωσε την ετυμολογία του ονόμα-τος της που προέρχεται απ' τα λατινικά bellum [πόλεμος] και stix [τάξη].

Σα μήν έφταναν τα γυναικεία κατορθώματα στα ιππικά των Ολυμπιάδων, η σύζυγος κι' οι τρείς κόρες του Αργείου Πολυκράτη (κυβερνήτη της Κύπρου των Πτολεμαίων) μπήκαν στις λίστες νικητών σ' όλα τα Παναθήναια απο το 190 ως το 178 γεμίζοντας τον περηφάνεια και ρεζιλεύ-οντας τη μάτσο-νοοτροπία των Αθηναίων που, όπως κι' ο Πλάτων, ήθελαν τις γυναίκες νάναι 'σιωπηρές και αθέατες'. Οι κόρες του Πολυ-κράτη απέδειξαν πως οι γυναίκες εκτός απο 'αθέατες' μπορούν επίσης να είναι και ανίκητες.

Μόλις πήραν μπρός οι Ελληνίδες δε μπορούσε να τις σταματήσει κανένας νόμος. Οι επόμενες που έδειξαν πόσο έσφαλαν οι άνδρες ήταν δυό Πελοποννήσιες, η Τιμαρέτα και η Θεοδότα απ' την Ηλιδα, επίκεντρο του κανόνα 'όχι γυναίκες'. Στην 174η Ολυμπιάδα (84 πΧ), η συνωρίδα της Τιμαρέτας νίκησε τις αντρικές, το δε πωλικό τέ-θριππο της Θεοδότας νίκησε αυτά των αντρών.

Τέλος, μια εξ ίσου σημαντική γυναικεία νίκη στο ανδροπρεπές αγώνισμα της αρματοδρομίας ή-
ταν αυτή της 233ης Ολυμπιάδος του 153 μ.Χ. Οπου ένα κορίτσι απο την Ηλιδα με τ' όνομα Κασία Μ[νασιθέα], πήγε το πωλικό τέθριππο της στη γειτονική Ολυμπία και κέρδισε άλλο ένα κότινο, γίνοντας η έκτη και τελευταία γυναίκα που ταπείνωσε άνδρες αντιπάλους σαν αυτούς που είχαν εφεύρει το αξίωμα 'όχι στις γυναίκες'.

Σα να μην έφταναν οι έξι νικήτριες των Ιππι-κών της Ολυμπίας, άλλες γενναίες νίκησαν σε ιππικά και γυμνικά αγώνων εκτός Ολυμπίας. Η Ηδέα απ' τις Τράλλεις (Καισάρεια) νίκησε σε α-γώνα 'ενόπλου άρματος' των Ισθμίων και στα-δίου στη Σικυώνα και Νεμέα τον 1ο αι. μΧ [SIG. 2.802: ΗΔΕΑΝ ΝΕΙΚΗΣΑΣΑΝ ΙΣΘΜΙΑ...ΕΝΟΠΛΙΟΝ ΑΡΜΑΤΙ, ΚΑΙ ΝΕΜΕΑ ΣΤΑΔΙΟΝ ΚΑΙ ΕΝ ΣΙΚΥΩ-ΝΙ...']. Η αδελφή της Διονυσία, μια εξ ίσου καλή δρομεύς, ήταν σταδιονίκης στα Ισθμια κι' Επι-δαύρια η δε τρίτη αδελφή Τρυφώσα νίκησε το στάδιον στα Πύθια και Ισθμια κάνοντας τον πα-τέρα Ερμησιάνακτα περήφανο για τη Σπαρτια-τική του καταγωγή. Οσο για 'βασιλικά' Ιππικά δεν ξεχνιέται η Κλεοπάτρα Β' κι'η Βερενίκη Β που μετείχε στα Ολύμπια και νίκησε στα Νέμεια

Αρα ο κακόφημος κανών 'όχι γυναίκες' ή 'μό-νον άνδρες' των Ηλείων μπορεί ν' απορριφθεί ως μύθος ή φήμη. Ουκ ολίγες Ελληνίδες των πιό μακρινών περιοχών της Καισάρειας, Μακε- δονίας, Κύπρου και Πελοποννήσου φρόντισαν να διαψεύσουν τέτοιους 'νόμους' και τά έβγα-λαν πέρα κερδίζοντας κότινους. Ακολουθώντας το 'έθος' των αμαζόνων [Εικ. 6.2], κορίτσια απο βορρά και νότο με γενναιότητα κι' εξυπνάδα, έδειξαν στο κλειστό ανδρικό 'κλαμπ' πως οι γυ-ναίκες μπορούν να ξεπεράσουν στο στάδιο, τα ιππικά ή τη σπιρτάδα όποιον άνδρα, ακόμα και τον...πιο αρρενωπό ιππέα, ηνίοχο ή δρομέα.

Παρ' όλα αυτά κάποια ίχνη 'ματσίσμο' επέζη-σαν πεισματικά στη μακρά ιστορία των Ολύμπι-ων και τυρράνησαν ακόμα κι' αυτές που αναβί-ωσαν. Ο αντιφεμινιστικός ρατσισμός του Κουμ-περτέν όταν ανακοίνωνε πως οι γυναίκες έπρε-πε ν' αποκλεισθούν στις σύγχρονες Ολυμπιά-δες βρήκε σύμφωνα τα άρρενα μέλη της ΔΟΕ στη Γαλλία του 19ου αι. Ο βαρώνος αντιτίθετο πάγια στο γυναικείο αθλητισμό. 'Στις Ολυμπιά-δες', έλεγε, 'ο πρώτος ρόλος τους, ως στα αρ-χαία τουρνέ (!), πρέπει νάναι το στεφάνωμα των νικητών με δάφνες'. Οι γυναίκες δεν έκαναν στί-βο ως την Ολυμπιάδα του Αμστερνταμ (1928)--μόνο μετά την παραίτηση του βαρώνου. Μάλι-στα σ' εκείνο το 800άρι έγινε παγκόσμιο ρεκόρ, με πολλές αθλήτριες νάναι εξουθενωμένες στον τερματισμό. Το θέαμα αναστάτωσε τόσο πολύ τους 'παραδοσιακούς' που η ΔΟΕ ψήφισε την κατάργηση του γυναικείου στίβου (1932) και υποχώρησε μόνο υπό την απειλή μποϋκοτάζ των αγώνων. Ομως οι δρόμοι αντοχής καταρ-γήθηκαν ως τη Ρώμη-1960. Ακόμα και τότε, ο Γάλλος σχολιαστής καλούσε τους συμπατριώ-τες να 'λάβουν υπόψη τη ντελικάτη κι' εύθραυ-στη φύση των θηλυκών... και να σεβαστούν το ρόλο των μελλοντικών μαμάδων, ώστε τα σπορ να μη καταστρέψουν αυτό το ρόλο' (sic).

Οι αρχαίοι Ηλείοι ήταν φαίνεται πιο ευγενείς απ' τους 'μοντέρνους' άνδρες. Στις 16 γυναίκες που διάλεγαν απο 8 φυλές έδιναν την αποστολή να υφάνουν καλαίσθητο πέπλον-αφιέρωμα στην Ηρα, πάτρωνα των Ηραίων Μήπως άραγε οι Ηλείοι ήθελαν να υπαινιχθούν με λεπτότητα σε συζύγους και κόρες πως η θέση τους ήταν... στην κουζίνα? Υποθέτω δεν θα μάθουμε ποτέ.

Το αγαλματίδιο θεωρείται πως προέρχεται απο τη Λακωνία και πως έγινε στη Σπάρτη ( ή στον Τάραντα της Ιταλίας). Η εμφάνιση της νεαρής αντιστοιχεί στην περιγραφή του Παυσανία [.. εί- χαν τον ώμο γυμνό μέχρι το δεξιό στήθος...'], που έγραψε κάπου 7 αιώνες αργότερα.Το κορί- τσι τρέχει προς τα δεξιά, κοιτώντας πίσω απο τον ώμο της καθώς κινείται. Φοράει κοντό χιτώ- να με γυμνό το δεξιό στήθος κι είναι ξυπόλητη. Καθώς τα μακρυά μαλλιά της ξεχύνονται στους ώμους της κάτω απο ένα διάδημα, κρατάει το χιτώνα πάνω στα μυώδη πόδια της. Οι Σπαρ-τιάτισσες ήταν διάσημες για την εκγύμναση τους μαζί με αγόρια και έγραψαν ιστορία κερ-δίζοντας τα πιό πολλά Ηραία στην Ολυμπία.

Εικ. 6.2 Αττική ερυθρόχρωμη υδρία απο πηλό. Υψος 50 εκ., προέλευση Vulci, Ετρουσκικός τάφος της οικογένειας Ania (1828), τ. Συλλογή Canino. Ομάδα Pezzino, γύρω στα 500 πΧ. Staatliche Antikensammlungen, Munich 2420

Η σκηνή στον ώμο του αγγείου παριστάνει τέσ- σερις αμαζόνες που ζεύουν ίππους σε τέθριπ-πο. Οι ζύγιοι (εσωτερικοί) ίπποι είναι ήδη ζεμένοι και η μιά απ' τις αμαζόνες τους συγ-κρατεί καθώς μιά άλλη συγκρατεί το άρμα. Οι σειραφόροι (εξωτερικοί) οδηγούνται στη θέση τους απο αριστερά και δεξιά. Ολα τα άλογα έχουν ηνίες και χαλινούς με στομίδες. Οι τρείς αμαζόνες φορούν κοντούς χιτώνες, ενώ η τέταρτη φέρει σκυθική ενδυμασία, ήτοι παντε-λόνι και υψηλό Σκυθικό καπέλλο.

Εικ. 6.3 Αττικό μελανόμορφο επίνετρον (εργα- λείο για το κλώθεμα μαλλιού), αρχές 6ου αι. πΧ. Μουσείο Λούβρου, Παρίσι.

Οι σκηνές των δύο πλευρών αυτού του σπάνι-ου αντικειμένου είναι αμαζόνες στη μάχη (άνω) και πέντε ελληνίδες που προετοιμάζουν μαλλί για να υφάνουν (κάτω). Το κωδωνοειδές επίμε- τρον είχε τη μια πλευρά ανοιχτή επιτρέποντας στις γυναίκες να το στερεώνουν στο μηρό και να τρίβουν το μαλλί πάνω σε 'σκάλες' που ήταν χαραγμένες στο πάνω μέρος, ώστε να ξεχωρί- ζουν τις ίνες. Οι 'κλασσάτες' κυρίες (κάτω) δου- λεύουν το μαλλί και χαριεντίζονται, σε αντίθεση με το τρίο των σωματωδών και αγέλαστων 'αν-ταρτισσών' (πάνω). Τα δύο άκρως διαφορετικά πορτραίτα τύπων γυναικών δείχνουν απόλυτα το στάτους των γυναικών στην κλασσική Ελλά- δα, καθώς και την αντίθεση μεταξύ της 'ιδανι- κής γυναίκας και του τρόμου που θα γεννούσε η τυχόν ανατροπή της φυσικής τάξης στην κοινωνία (των ανδρών). Τέλος εξηγεί καλά το νόμο των Ηλείων 'Οχι Γυναίκες'.