ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ1
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Το κεντρικό μήνυμα αυτού του βιβλίου είναι
ΣΤΡΟΦΗ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ.
Ο 20ός αιώνας τελείωσε και μαζί του
έφθιναν οι μεγάλες φιλοσοφικές τάσεις και τα τέκνα τους, οι ιδεολογίες. Τις
ανώτερες διανοητικές λειτουργίες, οι οποίες χάνουν συνεχώς έδαφος, έρχονται
να αντικαταστήσουν πρωτόγονα ένστικτα.
Η προοπτική του σύγχρονου πολιτισμού είναι μια προοπτική μοναξιάς. Διεθνώς,
παρατηρείται κάμψη των αξιών. Το άτομο, αντί να είναι η κινητήρια δύναμη της
Ιστορίας, έγινε απλό ενεργούμενο. Εξάρτημα χωρίς καμία αξία.
Η στροφή στον άνθρωπο, λοιπόν, είναι ο αναπόφευκτος πλέον δρόμος της
Ιστορίας• μια στροφή που θα πρέπει να παρέμβει στο κοινωνικό - πολιτικό -
φυσικό περιβάλλον του:
α) Στο κοινωνικό περιβάλλον θα πρέπει να εξασφαλίσει εκείνες τις διαδικασίες
που θα ευνοούν την πραγματικά ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας και την
ολοκλήρωση του ατόμου.
β) Στο πολιτικό περιβάλλον θα πρέπει να επιφέρει εκείνες τις θεσμικές
αλλαγές που θα αποσπούν την εξουσία από τα χέρια της οποιασδήποτε ολιγαρχίας
συμφερόντων και θα τη μεταφέρουν στα χέρια του απλού ατόμου.
γ) Και, τέλος, θα πρέπει να προστατεύσει αποτελεσματικά το φυσικό περιβάλλον
μέσα στο οποίο ζει και κινείται ο άνθρωπος. Δεν πρέπει να μετατραπεί ο
άνθρωπος σε παράσιτο που καταστρέφει το δένδρο πάνω στο οποίο ζει.
Η εποχή που έρχεται δεν θα πρέπει να είναι εποχή υποταγής του ανθρώπου στην
τεχνολογία και φυσικά στα συμφέροντα που την εξουσιάζουν, αλλά εποχή
υπαγωγής της τεχνολογίας στην υπηρεσία του ανθρώπου. Εμείς ως λαός χάσαμε
τόσο το τρένο της βιομηχανικής ανάπτυξης όσο και το τρένο της τεχνολογίας κι
επομένως είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε στην εξάρτηση. Όμως η ζωή, ο
πολιτισμός και η πρόοδος δεν είναι «δουλειές» για μοιρολάτρες.
Είναι πλέον καιρός εμείς οι ξεχασμένοι, ακόμη και από εμάς τους ίδιους, να
τολμήσουμε το «ακατόρθωτο». Να ξεκινήσουμε έναν αγώνα για την καλυτέρευση
της ζωής της ανθρώπινης ύπαρξης. Χάσαμε το τρένο της βιομηχανικής ανάπτυξης,
αλλά μπορούμε να εξάγουμε ιδέες και πολιτισμό. Χάσαμε το τρένο της
τεχνολογίας, αλλά μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία των άλλων για
ανάπτυξη της δημοκρατίας και του πολιτισμού.
Όταν άλλοι λαοί ασχολούνται με την κατασκευή εξοντωτικών όπλων και ανάπτυξη
διαστημικών προγραμμάτων, εμείς επιβάλλεται να ασχοληθούμε με την προαγωγή
και τελειοποίηση των διαδικασιών της ανθρώπινης συμβίωσης και της
ολοκλήρωσης της ανθρώπινης προσωπικότητας.
Πρέπει να βάλουμε στόχο, όχι απλώς την καλυτέρευση της κοινωνικής μας
ανέλιξης, αλλά να τεθούμε στην πρωτοπορία του αγώνα για μια ανώτερη
δημοκρατική κοινωνία, πρότυπο ζωής. Η δημοκρατία δεν είναι στατικό, αλλά
δυναμικό φαινόμενο, που επιδέχεται συνεχείς θεσμικές αλλαγές, μέχρι να
φτάσουμε το όραμα της τέλειας αρμονικής κοινωνικής συμβίωσης.
Η τεχνολογία -και ιδιαίτερα η ηλεκτρονική- μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατά τον
καλύτερο τρόπο για την αναζήτηση νέων δημοκρατικών δρόμων. Θα πρέπει να
διερευνηθεί η δυνατότητα συνεχούς έκφρασης της λαϊκής κυριαρχίας μέσω των
ηλεκτρονικών μέσων. Αυτό μπορεί αρχικά να ξεκινήσει πειραματικά σε επίπεδο
μικρών κοινωνιών, με ταυτόχρονη ανάπτυξη της πληροφόρησης, της παιδείας και
της εκπαίδευσης πάνω σε θέματα δημοκρατίας.
Τόσο οι άμεσα αναγκαίες θεσμικές αλλαγές, μερικές από τις οποίες είδαμε στο
βιβλίο αυτό, όσο και αργότερα ο πειραματισμός για την υλοποίηση της
δημοκρατικής αρχής, μέσα από τα ηλεκτρονικά μέσα επικοινωνίας, θα έχουν
αποτέλεσμα να συγκεντρώσουν τα παγκόσμια φώτα της δημοσιότητας πάνω στη χώρα
μας και την ως εκ τούτου εξαγωγή του νέου ελληνικού πολιτισμού.
Η ανησυχία, η συνεχής υπέρβαση και η συνεχής αναζήτηση του αληθινού
πνεύματος της δημοκρατικής αρχής θα αποτελέσουν σίγουρα το αντίδοτο στο
σύγχρονο ολοκληρωτισμό της σκέψης, που εξυπηρετεί συμφέροντα ξένα προς
εκείνα των ευρύτερων λαϊκών στρωμάτων. Κυρίως, όμως, θα αποτελέσουν νέα
καθοδηγητική πορεία στα πανανθρώπινα προβλήματα, για μια κοινωνία ανθρώπων
που θα γνωρίζουν πλέον ότι δεν πρέπει απλώς να επιβιώνουν, αλλά να βιώνουν
την ύπαρξη τους.
Η δημοκρατία στο τέλος τέλος, στην ανώτατη μορφή της, δεν θα πρέπει να είναι
άλλο ένα εξουσιαστικό σύστημα θα πρέπει να είναι η άρνηση οποιουδήποτε
συστήματος• να είναι ένα ζωντανό και διαρκές «γίγνεσθαι», με τη συμμετοχή
ενεργών ανθρώπων, οι οποίοι έχοντας πλήρη συνείδηση του πραγματικού Είναι
τους, αλλά και του υπ' αυτών τεθέντος προορισμού του ανθρώπινου όντος, θα
βιώνουν την ύπαρξή τους.
Η ανώτατη αυτή μορφή είναι ένα όραμα, ένας στόχος προς επίτευξη. Προς το
παρόν, μπορούμε και πρέπει να ανοίξουμε ορισμένα θεσμικά μονοπάτια.
Τη χώρα μας τη χωρίζει ένα βήμα από την οριστική υπανάπτυξη και ένα βήμα από
την πρωτοπορία στο δρόμο προς την αληθινή δημοκρατία και την ανάπτυξη. Η
επιλογή βαρύνει τον καθένα μας.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Βλ. Οδ. Ελύτη «Τα δημόσια και τα ιδιωτικά», (1990), εκδ. Ίκαρος, σελ.
38-39.